Rekenhof publiceert Vlaams rekeningenboek over 2010

Na het crisisjaar 2009 herstelden de Vlaamse openbare financiën zich enigszins in 2010. Volgens de uitvoeringsrekening boekte de Vlaamse overheid een kastekort van bijna vijfhonderd miljoen euro, wat nieuwe leningen vergde voor dit bedrag tegen een intrestvoet die licht boven het marktreferentietarief lag. De totale Vlaamse schuld steeg tot 6,6 miljard euro tegen het einde van 2010. De financiële schulden bij de Vlaamse openbare instellingen in de consolidatiekring van de Vlaamse overheid daalden lichtjes met 24 miljoen euro. De gewaarborgde schuld nam in 2010 toe van 8,9 miljard euro tot bijna 10,2 miljard euro. De uitwinning van de overheidswaarborg op gewaarborgde schulden verdrievoudigde van 10 miljoen euro in 2009 tot bijna 30 miljoen euro in 2010. In 2011 kwam een einde aan de jarenlange vertraagde voorlegging van de rekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen, die ongeveer een derde van de totale budgettaire massa van de Vlaamse overheid uitmaken.
In het kader van zijn onderzoek van de diverse rekeningen 2010 kwam het Rekenhof tot een aantal belangrijke conclusies: de Vlaamse Belastingdienst haalde in 2009 en 2010 nog niet de gestelde effectiviteitsnormen voor de inning van de Vlaamse onroerende voorheffing; de stelselmatige stijging van het aantal lopende geschillen kan op termijn de buffercapaciteiten van het Vlaams Fonds voor de Lastendelging verminderen; een gebrekkige verantwoording van de gemaakte kosten kenmerkt de subsidiëring van het lokaal sportbeleid door het BLOSO; bij gebrek aan de vereiste vergunningen heeft Vlaanderen tot op heden nauwelijks gebruik kunnen maken van de baggerstorten in Kruibeke en Zwijndrecht en de eerste Vlaamse effectiseringsoperatie, de omzetting van hypothecaire leningen van erkende kredietmaatschappijen in obligaties, mislukte bij gebrek aan voldoende leningvolumes. De financiering van Vlaams universitair onderzoek en ontwikkeling is ten slotte complex, ondoorzichtig en weinig gebruiksvriendelijk.

Resultaten
De Vlaamse overheid sloot het begrotingsjaar af met een kastekort van 491,490 miljoen euro, tegenover een tekort van 5.820,9 miljoen euro in 2009 door de KBC-reddingsoperatie. Het netto kastekort is gefinancierd met nieuwe leningen. Daardoor steeg de Vlaamse schuld met bijna 502 miljoen euro tot 6.611,4 miljoen euro eind 2010. De intrestvoet lag voor de twee in 2010 aangegane leningen respectievelijk 7 en 15 basispunten boven het marktreferentietarief. De schuld waarvoor de Vlaamse overheid waarborgen verleende, nam in 2010 toe tot bijna 10,2 miljard euro (+10%). De uitwinning van deze waarborgen verdrievoudigden in 2010 en kostte Vlaanderen in 2010 bijna dertig miljoen euro.

Rekeningen Vlaamse openbare rechtspersonen
De minister van Financiën en Begroting heeft nagenoeg alle jaarrekeningen over 2010 van Vlaamse openbare rechtspersonen tijdig aan het Rekenhof voorgelegd. Daarmee is een einde gekomen aan de jarenlange vertraagde voorlegging. De controle van het Rekenhof op deze rekeningen leverde een aantal belangrijke opmerkingen op. Zo heeft het Financieringsfonds voor de Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven aanzienlijke verwijlintresten opgelopen, ontbreekt een duidelijke beleggingsstrategie bij het Vlaams Toekomstfonds, heeft het Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs nagelaten 37 miljoen euro subsidies budgettair aan te rekenen wegens kredietuitputting en bieden de rekeningen van het Eigen Vermogen Flanders Hydraulics te weinig financiële transparantie.

Algemene rekening
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft ook de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap over 2010 tijdig voorgelegd. Na deze voorlegging vonden echter nog correctieboekingen plaats en het Rekenhof heeft vastgesteld dat de rekeninggegevens soms afwijken van de cijfers in het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid. In afwachting van een reactie van de minister, kan het Rekenhof zijn controle voorlopig niet afsluiten.

Vlaamse Belastingdienst
In zijn rekeningenboek rapporteert het Rekenhof ook over enkele recente onderzoeken. Zo onderzocht het de inkohiering en inning van de onroerende voorheffing door de Vlaamse Belastingdienst (VLABEL). Het concludeerde dat VLABEL over een degelijke organisatiebeheersing beschikt, maar dat het hem soms ontbreekt aan beheers- en beleidsinfo en dat manuele opvragingen en bewerkingen tijdverlies en een risico op vergissingen meebrengen. De dienst haalde voor de aanslagjaren 2009 en 2010 bovendien niet de effectiviteitsnormen uit zijn beheersovereenkomst, vooral door de moeizame start van het Vlaams Fiscaal Platform in 2009. Voorts sleept de behandeling van bezwaren soms aan, ook voor grote bedragen. VLABEL heeft als reactie op de opmerkingen van het Rekenhof de intentie verwoord zijn organisatiebeheersing nog verder te zullen verbeteren.

Bankencrisis
Het Rekenhof rapporteerde in zijn vorige rekeningenboek over de verschillende steunmaatregelen waarmee de Vlaamse Regering aan de dringende liquiditeitsbehoeften van een aantal Belgische banken ingevolge de financiële crisis wilde tegemoetkomen. In het huidige rekeningenboek geeft het een overzicht van de evolutie sinds 2010.

Fonds voor de Lastendelging
Het Vlaams Fonds voor de Lastendelging kan door een gebrekkige informatieverstrekking vanuit de beleidsdomeinen de geschillen waarin het zal moeten tegemoetkomen niet goed begroten. Bovendien verwerkt het de aangeleverde informatie niet altijd transparant in zijn begrotingen. De huidige intering op de reserves gaat bovendien in tegen de stelselmatige stijging van het aantal lopende geschillen. Dat kan op termijn leiden tot een uitholling van de buffercapaciteiten van het fonds.

Investeringsmaatschappijen
De Vlaamse investeringsmaatschappijen waren volgens het Rekenhof in de periode 2000-2010 allemaal winstgevend en hadden gezamenlijk een positieve financiële impact op het Vlaams Gewest.

BLOSO-subsidiëring voor lokaal sportbeleid
Het BLOSO volgt de subsidiëring van het lokaal sportbeleid, in het bijzonder de verantwoording door de gemeenten en provincies van de gesubsidieerde kosten, vrij goed op. De gemeenten betalen de subsidies aan de sportverenigingen echter soms laattijdig uit en bezorgen het BLOSO niet altijd de onderliggende betalingsbewijzen. Onduidelijkheden in de reglementering maken bovendien dat het BLOSO de vaak creatieve interpretaties van de gemeenten en provincies moet aanvaarden, vooral wat het behalen van de minimumsubsidiebedragen per specifieke doelgroep betreft. Ook op dat vlak onderbouwen de gemeenten en provincies hun verklaringen nauwelijks. De Vlaamse minister van Sport toonde zich bereid de aanbevelingen van het Rekenhof in de praktijk te brengen.

Grindfonds: thesauriebeheer
De snelle uittreding van het Grindfonds uit het systeem van centrale kasbelegging langs het Centraal Financierings Orgaan (CFO) leidde ertoe dat het Grindfonds zijn nieuwe beheerdersrol niet onmiddellijk ten volle kon spelen. Bovendien bracht de afschaffing van de CFO-vergoeding vanaf 1 januari 2011 mee dat het fonds geen vergoeding ontving voor zijn in 2010 goed beheerde thesaurie, hoewel het daar volgens zijn oprichtingsdecreet recht op heeft. Het Grindfonds voert sinds 2011 ten slotte een vrij degelijk thesauriebeheer, zij het nog niet geheel transparant, onderbouwd en controleerbaar.

Minafonds: uitgaven ANB
Het Rekenhof heeft de uitgaven van het Agentschap Natuur en Bos langs de DAB Minafonds onderzocht. Het stelde vast dat het agentschap deze uitgavendossiers in 2010 weinig zorgvuldig beheerde en registreerde. Naar aanleiding van dit onderzoek heeft het agentschap al enkele remediëringsmaatregelen genomen of gepland.

Nv Lijninvest
In het kader van zijn controle op de rekeningen van de Vlaamse Vervoermaatschappij (VVM), heeft het Rekenhof de oprichting en werking onderzocht van haar dochteronderneming, de nv Lijninvest, die instaat voor een gedeelte van haar investeringen, onder meer in tramlijnen. Het concludeerde dat de constructie met een dochteronderneming voldoende garanties op financiële transparantie inhoudt. Bovendien blijkt dat de VVM het eerste investeringsproject van de nv Lijninvest ook degelijk kan opvolgen.

Argexputten
Het Rekenhof heeft het Vlaams Parlement in april 2009 zijn vaststellingen bezorgd bij de huurovereenkomst voor de bergingsputten voor baggerspecie te Kruibeke en Zwijndrecht. Twee jaar na dit rapport zijn de vereiste vergunningen nog niet alle afgeleverd, waardoor de gehuurde stortcapaciteit van 4 miljoen m³ slechts voor 84.000 m³ (2,1% van de beschikbare capaciteit) kon worden aangewend. Wel werd al 26,7 miljoen euro huurgeld betaald.

Nv EVE
Met de nv Eerste Vlaamse Effectisering (EVE) wilde de Vlaamse overheid erkende kredietmaatschappijen financieren middels de omzetting van hun hypothecaire leningen in obligaties. De eerste twee effectiseringsoperaties kampten met kostenverhogende startmoeilijkheden, zoals te weinig expertise en het niet indekken van het renterisico. Zij kampten echter vooral met een te klein volume aan om te zetten hypothecaire leningen. De nv zag zich daardoor genoodzaakt de uitgegeven obligaties vroegtijdig af te lossen en haar activiteiten stop te zetten.

Administraties
In 2010 hebben diverse administraties bij kleinere overheidsopdrachten het principe van mededinging onvoldoende toegepast. Bij kleinere bestellingen legden ze vaak vooraf geen kredieten vast. Wat subsidies betreft, wees het Rekenhof op vaak inadequate verantwoordingsmodaliteiten en een vaak problematische reservevorming. Ook de onvolledigheid van verantwoordingsdossiers is een probleem. Bij een aantal administraties volstaat de interne controle nog niet.

Circuskunsten
In de aanvragen voor circuskunstsubsidies ontbreken vaak gegevens. Bovendien houden de adviezen van de beoordelingscommissie vaak geen duidelijke beoordelingen in. Ten slotte zijn de toekenningsbesluiten soms te vaag en verrekent de administratie soms niet subsidiabele kosten in de subsidiebedragen.

Zorgboerderijen en demonstratieprojecten
De subsidies voor zorgboerderijen kunnen terugvallen op een sterke interne organisatie, maar ook hier bleken dossiers vaak onvolledig te zijn. Ook resten er tekortkomingen in het juridische kader. Ook voor demonstratieprojecten past de administratie de regelgeving vrij correct toe, ondanks het gebrek aan strikte bevoegdheidsafbakeningen en een niet altijd even zichtbare interne controle. Wel verliep de uitbetaling nogal traag.

Ontvangsten langs het Zorgfonds
Het Rekenhof controleerde voorts de ontvangsten via een selectie van ontvangstenartikelen. Voor 2010 selecteerde het de centrale invorderingen door de Vlaamse Belastingdienst voor het Zorgfonds. Het stelde vast dat de werking met drie verschillende, niet op mekaar afgestemde, databanken fouten meebrengt en soms zelfs onterechte gedwongen invorderingen. Bovendien is de invorderingsprocedure niet doelmatig georganiseerd. Een tweede onderzoek betrof de inning van ontvangsten door het beleidsdomein Bestuurszaken uit weddengeschillen en administratieve geldboetes. Daar stelde het Rekenhof de soms lange doorlooptijden vast en een nonchalante opvolging van de betalingstermijnen.

Universitair onderzoek
De financiering van de overheid voor Vlaams universitair onderzoek en ontwikkeling langs verschillende kanalen is complex, ondoorzichtig en weinig gebruiksvriendelijk. De financiering langs het Bijzonder Onderzoeksfonds steunt op een besluit dat vaak verschillende interpretaties toelaat, wat een evaluatie van de toepassing ervan bemoeilijkt en het beheer ervan compliceert. Voor de besteding van de interfacemiddelen, een ander financieringskanaal, is de regelgeving zo algemeen, dat controle moeilijk is. Ten slotte verwerken de universiteiten de financiering op diverse wijzen in hun boekhouding.

Rekenhof publiceert Vlaams rekeningenboek over 2009

De totale Vlaamse schuld liep erg hoog op in 2009, in zijn rekeningenboek over 2009 brengt het Rekenhof deze evoluties in beeld. Het deelt het Vlaams Parlement ook de belangrijkste resultaten mee van zijn jaarlijkse controle op de rekeningen die de Vlaamse openbare rechtspersonen en universiteiten afleggen. Bijzondere aandacht had het voor het ESR vorderingensaldo als norm voor de overheidsfinanciën en de impact van de Vlaamse steun aan banken die door de crisis met liquiditeitsproblemen kampten. Volgens de uitvoeringsrekening 2009 heeft de Vlaamse overheid een negatief begrotingsresultaat geboekt van -5.102 miljoen EUR , tegenover -1.591 miljoen EUR in 2008. Het lagere begrotingsresultaat in 2009 was het gevolg van een grote stijging van de uitgaven ten opzichte van het voorgaande jaar. De Vlaamse overheid sloot het begrotingsjaar 2009 ook af met een kastekort van -5.821 miljoen EUR, tegenover -1.112 miljoen EUR in 2008 en overschotten in de vorige jaren. Dat resultaat was te wijten aan stijgende kasuitgaven en dalende ontvangsten in 2009. De uitstaande schuld van de Vlaamse overheid nam in 2009 door de financieel-economische crisis sterk toe. Zo verleende de Vlaamse overheid 3,5 miljard euro steun aan KBC, waarvoor zij niet meer over financiële reserves beschikte en een beroep moest doen op de financiële markten. Onzekerheden op de internationale financiële markten en spanningen op de kapitaalmarkt beïnvloedden de intrestvoeten. Tegelijk drukte de crisis de ontvangsten. De schuld bedroeg eind 2009 in totaal 6.110 miljoen euro, tegenover 288 miljoen euro in 2008.

De Vlaamse Gemeenschap inde in 2009 22.020 miljoen euro algemene en toegewezen ontvangsten. De inningsgraad van de ontvangsten overtrof daarmee de begrote bedragen met 43 miljoen euro (100,2%). De leningopbrengsten bleven 369 miljoen euro onder de raming (realisatiegraad 93,1%). Door de eerste langetermijnleningen sinds de inwerkingtreding van het Lambermontakkoord stegen de ontvangsten, inclusief leningopbrengsten, met bijna 20%. De geldopname bleef wel onder de raming. De crisis in 2009 had vooral gevolgen voor de vermogensbelastingen. De registratierechten en de schenkingsrechten vielen in 2009 sterk terug. Op een totaal van 28.374 miljoen euro beleidskredieten betaalde de Vlaamse Gemeenschap in 2009 27.122,7 miljoen euro. De aanwending op het totaal van de beleidskredieten bedroeg zodoende 95,6%. De 23 diensten met afzonderlijk beheer vertegenwoordigden in 2009 een budgettaire massa van 1.006 miljoen euro ontvangsten en 1.010 miljoen euro uitgaven. De rekeningencontrole leverde weinig opmerkingen op. De budgettaire massa van de VOR’s bedroeg in 2009 in totaal 8.615 miljoen euro ontvangsten en 8.709 miljoen euro uitgaven. Zoals in 2008 was het globale uitvoeringssaldo van de VOR’s ook in 2009 negatief door de aanwending van de middelen van het Vlaams Toekomstfonds voor de crisissteun. De rekeningaflegging over 2009 kende bovendien nog altijd een grote vertraging.

De algemene rekening 2009 werd tijdig voorgelegd en grotendeels correct bevonden door het Rekenhof, dat echter de uitvoeringscijfers voor de DAB’s en de cijfers van de rekening van de thesaurie niet goedkeurde wegens fouten. De rekening van de vermogenswijzigingen 2009 was beter dan die voor 2008, maar geeft nog altijd geen volledig beeld van de vermogenstoestand van de Vlaamse overheid. In het rekeningenboek rapporteert het Rekenhof ook over enkele van zijn recente thematisch financiële onderzoeken. Zo onderzocht het de raming, berekening en rapportering van het ESR-vorderingensaldo, dat wordt gebruikt als begrotingsnorm. Het merkte daarbij op dat het departement Financiën en Begroting zijn raming van dat saldo kan verbeteren, onder meer door zijn berekening beter te doen aansluiten op de ESR consolidatiekring. Het intern verzelfstandigd agentschap Centrale Accounting rapporteerde extern over dit saldo op grond van een degelijk eigen werkinstrument en maakte een reconciliatie met de algemene rekening 2009, die echter nog enkele tekortkomingen vertoont, onder meer door een onduidelijk afgebakende consolidatiekring. Tot op heden rapporteert de Vlaamse overheid de geconsolideerde jaarcijfers niet aan het Vlaams Parlement. Het Rekenhof concludeert dat het ESR vorderingensaldo een nuttige indicator is om de overheidsfinanciën op te volgen, maar op zich niet volstaat om de financiële houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn te garanderen.

Een ander onderzoek waarover het Rekenhof rapporteert, betreft de interventies waarmee de Vlaamse overheid tegemoetkwam aan de dringende liquiditeitsbehoeften van een aantal Belgische banken ingevolge de financiële crisis. Het Rekenhof concludeert dat zij een negatieve invloed hadden op de kas- en schuldpositie van de Vlaamse overheid en leningen op middellange termijn vergden, met een negatieve impact op de begroting. Een aantal onzekerheden beheersen bovendien voorlopig het interventiepatroon. Het Rekenhof wijdde in zijn rekeningenboek onder meer een artikel over de juridische ontbinding van het Vlaams Agentschap Ondernemen en de overdracht van sommige van zijn vermogensbestanddelen, rechten en verplichtingen aan het Hermesfonds. Volgens het Rekenhof bracht dit een hoge graad van retroactiviteit en complexiteit mee, waarin de jaarrekening weinig inzicht gaf. Het Rekenhof is ook van oordeel dat het agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie een gebrekkige begroting heeft opgemaakt en daardoor in betalingsproblemen is geraakt. Bij gebrek aan een degelijke dossieropvolging en managementrapportering kan het bovendien moeilijk remediëren of bijsturen. Andere artikelen van het rekeningenboek gaan, onder meer, over het Fonds Jongerenwelzijn, dat de volledigheid van de inning van de kinderbijslagen voor de jongeren die het hulp verleent, niet kan garanderen; het nieuwe systeem voor inkomensgerelateerde zelfstandige opvangvoorzieningen, dat door een snelle opstart problemen meebracht en het agentschap Centrale Accounting, dat de DAB Loodswezen boekingsinstructies oplegde die boekhoudkundige en begrotingstechnische problemen veroorzaakten.

Het Rekenhof geeft in zijn rekeningenboek ook een overzicht van de resultaten van zijn voorafgaand visum op Vlaamse uitgaven en van zijn controle op een selectie van ontvangsten, in het bijzonder op wachtrekeningen, op rekeningen voor derdengelden en op een aantal begrotingsfondsen, alsook Europese ontvangsten uit de verkoop van publicaties. Het rapporteert tevens over zijn controles van kleine gereglementeerde subsidies, meer bepaald de met Nationale Loterijwinsten gefinancierde zorgsubsidies. Daarbij luiden de belangrijkste conclusies dat bij verschillende subsidieaanvragen documenten ontbraken en dat verscheidene aanvragers subsidievoorwaarden negeerden.  Ten slotte meldt het Rekenhof de resultaten van zijn onderzoek naar de toepassing door de Vlaamse universiteiten van hun nieuwe boekhoudregelgeving. Het merkt op dat het nieuwe besluit ruimte biedt voor interpretatie of eigen invulling van de waarderingsregels, wat een uniforme toepassing in het gedrang brengt. De universiteiten stelden hun waarderingsregels niet altijd in voldoende detail op en volgen die regels niet altijd. Het resultaat was een disparate boekhouding en rapportering over 2008. Het Rekenhof twijfelt ten slotte aan de juistheid en volledigheid van een aantal rubrieken in de rapportering over 2008.

Jammer genoeg toont het Rekenhof aan dat de Vlaamse overheid, net zoals de Belgische overheid, in hetzelfde bedje ziek is: te veel versnippering, een te groot immobilisme en weer eens een instelling die verder drijft op een immense schuldenberg. Want als we rekening houden met boekhoudkundige truukjes en het gebruik van PPS formules om schulden te camoufleren, dan loopt de Vlaamse schuld in realiteit nog veel hoger op. Dat brengt ons weer bij de regeringsvorming: zonder een sterke en krachtdadige overheid is het terugdringen van de talrijke overheidsputten en schuldenbergen een onbegonnen werk. Maar daar zitten we met de profileringsdrang van alle betrokkenen die elk initiatief nekken. Een profileringsdrang die zo groot is dat we nu in volle crisis met de langste regeringsvorming ooit in West-Europa zitten. Een triestig record. En ondertussen wacht Alexander De Croo rustig af.
Guido Van Peeterssen.